ئەم پەڕەیە چاپ بکە
دوو شەممە, 22 نیسان 2019 14:14

بۆچوونی نوێنه‌ری تایبه‌تی سكرتێری گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ عیراق، خاتو جینین‌ هێنیس پلاسخارت، سه‌باره‌ت به‌ "رۆژی جیهانیی زه‌ویی دایك"ه‌وه‌ له‌ ٢٢ی نیسانی ٢٠١٩

نووسراوە لەلایەن: 

پاراستنی ژینگه‌ و به‌ڕێوه‌بردنی سه‌رچاوه‌كانی ئاو به‌ردی بناغه‌ی خۆشگوزه‌رانیی درێژخایه‌نی عیراقن‌

رۆژی جیهانیی زه‌وی دایك له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ ئێمه‌ ئاهه‌نگ بۆ دیارییه‌كانی سروشت ده‌گێڕین و په‌ره‌ به‌ داواكاریی بۆ ئاسایشی ژینگه‌ی ده‌وروبه‌ریشمان ده‌ده‌ین. ئه‌وه‌ش بۆ عیراق گرنگییه‌كی یه‌كجار زوری هه‌یه‌ وه‌ك وڵاتێك كه‌ له‌ چه‌ندان شه‌ڕ رزگاری بووبێت و به‌ هۆی قه‌یرانی ئێستای ئاویشه‌وه‌ روبه‌رووی چه‌ندان گیروگرفتی ژینگه‌یی بووبێته‌وه. ‌له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌،‌ كه‌میی وشیاریش سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵك ده‌كرێت چی بكات بۆ دابینكردنی خوشگوزه‌رانی له‌ ژینگه‌كه‌ماندا بووه‌ته‌ هه‌ڕه‌شه هه‌م له‌سه‌ر سه‌قامگیری و هه‌میش له‌سه‌ر گه‌شه‌پێدان و پیسبوونی ژینگه.

گوڕانكاریی كه‌شوهه‌وا یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌ هه‌ره‌ مه‌ترسیداره‌كان له‌سه‌ر گه‌شه‌پێدانی درێژخایه‌ن له‌سه‌رتاسه‌ری جیهاندا و كاریگه‌رییه‌كه‌شی هه‌ر هه‌موومان ده‌گرێته‌وه‌. عیراق خۆی یه‌كێك نییه‌ له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ له‌ پیسكردنی ژینگه‌دا به‌شدارن به‌ڵكوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ وڵاته‌ به‌ركه‌وته‌كان هه‌روه‌ك چۆن بینیمان له‌ ناجێگیربوونی كه‌ش و هه‌وا له‌م ساڵانه‌ی دواییدا هه‌ر له‌ گه‌رمای كوشنده‌ و دیارده‌ی به‌ بیانبانبوون و كه‌مئاوی تا ده‌گاته‌ باران و لافاوی زۆری ئه‌مدواییه‌ش.

عیراق، كه‌ جاران به‌ میزوپۆتامیا ناسرابوو، ده‌كه‌وێته‌ نێوان هه‌ر دوو روباری دیجله‌ و فوراته‌وه‌ و له‌رووی مێژووییشه‌وه‌، خه‌ڵككه‌ توانیبوویان مافی خۆیان له‌ ئاو به‌ده‌ست بهێنن. له‌ راستیدا، ئاوی زۆریش له‌ رابردوودا كلیلی گه‌شه‌كردنی شارستانییه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی عیراق بووه‌.

به‌ هه‌رحاڵ، قه‌یرانی ئاو قه‌یرانێكی راسته‌قینه‌یه‌. هه‌رچه‌نده‌ ئێستا به‌نداوه‌كان و رووباره‌كان به‌هۆی وه‌رزێكی باراناوییه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر سه‌رڕێژ بوون به‌ڵكوو بوونه‌ته‌ هۆی روودانی لافاویش به‌ڵام هێشتاش عیراق مه‌ترسی قه‌یرانی ئاوی له‌ رووی بڕ و دابینكردنه‌وه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌. به‌و پێیه‌ی هاوینێكی گه‌رممان له‌ پێشه‌ پێشبینی ده‌كرێت كه‌ قه‌یرانه‌كه‌ زیاتر سه‌ختتر بێت.

گه‌شه‌كردنی دانیشتوان و ناكۆكییه‌كان له‌سه‌ر دابینكردنی ئاو بۆ دیوی سنوور و ژێرخانی خراپ و به‌كارهێنانی شێوازی كۆن له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئاودا و خوێواویبوونی زه‌وی و گوڕانكاری كه‌شوهه‌وا كاریگه‌رییان له‌سه‌ر گرفته‌ هاوچه‌رخه‌كانی عیراق هه‌یه‌ له‌ رووی ئاوه‌وه و ده‌رئه‌نجامه‌كانیشی له‌سه‌ر ئاسته‌كانی مرۆیی و ئابووری و سه‌قامگیری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ هه‌ستی پێ ده‌كرێت.

هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م قه‌یرانه‌ چی له‌تواناماندایه‌ بیكه‌ین و بگره‌ جۆرێك له‌ په‌له‌كردنیش پێویسته‌. شانبه‌شانی ئه‌مه‌ش، پێویسته‌ ئاگاداری خه‌ڵك بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ چاره‌سه‌ری درێژخایه‌ن بۆ روبه‌روبوونه‌وه‌ی تێكدانه‌كانی ژینگه‌ كاتی ده‌وێت و رێگایه‌كه‌ش خۆی دوورودرێژه‌ و هه‌رگیز ئاسانیش نییه‌. بێگومان چه‌ندان ده‌یه‌ له‌ سستی و نه‌بوونی وه‌به‌رهێنان و خراپبه‌كارهێنان هه‌رگیز له‌ چاوتروكانێكدا چاره‌سه‌ر ناكرێن.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌، ئه‌وه‌ هه‌رگیز به‌س نییه‌ كه‌ بۆ چاككردنه‌وه‌ی ئه‌و تێكدانانه‌ پشت به‌ چاره‌سه‌ری سروشت ببه‌ستین و به‌ڵكوو ئێمه‌ خۆمان وه‌ك پارێزه‌ری ژینگه‌ پێویسته‌ ده‌ست به‌كا ربین. ده‌ستبه‌كاربوونیش له‌ ماڵ و له‌ شوێنی كار و له‌ رێگه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی پاشه‌ڕۆ و رێوشوێنه‌كانی پاراستن و پلانی سه‌وزه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ وشیاری ده‌خه‌نه‌ ریزی پێشه‌وه‌.


حكومه‌تی عیراق باشكردنی به‌ڕێوه‌بردنی ئاوی كردووه‌ته‌ كاری سه‌رلیستی خۆی و ئه‌م هه‌وڵه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ركه‌وتووبێت دابینكردنی سه‌رچاوه‌ی ته‌واو و په‌ره‌دان به‌ تواناكان له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌كاندا پێویستن‌ چونكه‌ هه‌رگیز ئه‌مه‌ بێ پابه‌ندیی پته‌وی پارته‌ سیاوناكۆكییه‌كان‌ر له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی حیزبایه‌تییان بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌م پرسه‌ وه‌ك پرسێكی باڵای نیشتمانی ئه‌نجام نادرێت. به‌و پێیه‌ی سه‌رچاوه‌كانی ئاو سنووردار و كه‌من پێویسته‌ شێوازمان له‌ هه‌مبه‌ریان بگوڕین چونكه‌ ماف بێ به‌رپرسیاری نابێت. به‌كارهێنانی هه‌ر دڵۆپه‌ ئاوێك پێویستی به‌ مامه‌ڵه‌ی ژیرانه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌كاندا. به‌فیڕۆدانی ئاو پێویسته‌ له‌ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ به‌كارێكی خراپ سه‌یر بكرێت و له‌ جیاتییان پاراستن په‌ره‌ی پێ بدرێت.

به‌ هه‌مان شێوه‌ش، به‌فیڕۆدانی ئاو پێویستی به‌ وشیاری و كاركردن هه‌یه‌. په‌ره‌دان به‌ گوڕانكاری له‌ هه‌ڵسوكه‌وت و شیاندن و هاوچه‌رخكردنی ژێرخانی كشتوكاڵی و دابینكردنی ژینگه‌یه‌كی خاوێن و پیشه‌سازییه‌كی ژینگه‌دۆست ئه‌و رێوشوێنانه‌ كه‌ پێویسته‌ بۆ پێشگرتن له‌ تێكدان و به‌فیرۆدان بگیرینه‌ به‌ر. به‌ دڵنیاییشه‌وه‌، چه‌ندان رێوشوێنی تر هه‌ر پێویستن له‌ هه‌موو كه‌رته‌كاندا به‌ڵام ئه‌وه‌ش هه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ خۆمانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ چۆن به‌ هه‌نگاوێكی كه‌م به‌ڵام كاریگه‌ر بكه‌وینه‌ كار بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دواجاردا بتوانین ژینگه‌ باش بكه‌ین.

تا ده‌توانیت هه‌میشه‌ پاشه‌ڕویه‌كان پۆلێن بكه‌‌ و جارێكی تر سوودیان لێ ببینه‌وه‌ و ئاو و وزه‌ش بپارێزه‌ . پێش به‌كارهێنان پلاستیك و كه‌لوپه‌له‌كانی تر بیر بكه‌وه‌. بیر له‌وه‌ بكه‌وه‌ كه‌ چۆن پاتری فڕێ بده‌یت. دره‌خت بچینه‌ و گه‌وره‌ی بكه‌. ئه‌وه‌ش بكه‌ به‌ نه‌ریت كه‌ هه‌ر كاتێك پێویست نه‌بن گڵۆپ و ئامێره‌كانی تر بكوژێنیته‌وه‌. پله‌ی ئێركوندێشنه‌كه‌ت با له‌ هاوین به‌رزتر بێت و له‌ زستانیش نزم بێت. ئوتۆمبێل كه‌متر به‌كار بێنه‌ و هه‌وڵ بده‌ تا بۆت ده‌كرێت به‌ پێ بڕۆیت. وریای هه‌ر لێچوون و ڕژانێك به‌ هه‌رچه‌نده‌ بچووكیش بن. خۆت ببه‌ پاسه‌وانی خۆت. خێزانه‌كه‌ت‌ و براده‌ره‌كانت له‌سه‌ر سووده‌كانی ژینگه‌پارێزی په‌روه‌رده‌ بكه. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م وڵاته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی فراوانی وزه‌ی هه‌یه‌ ، به‌ڵام وزه‌یه‌ك كه‌ تازه‌بكرێته‌وه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی دروستبوونی خاوێنی و ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌یه‌كی كاراش.

نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ عیراق به‌ ئه‌ركی خۆی هه‌ڵده‌ستێت. خانه‌واده‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ عیراق یارمه‌تیی ته‌كنیكی بۆ حكومه‌تی عیراق دابین ده‌كات سه‌باره‌ت به‌ به‌ڕێوه‌بردنی شیاوانه‌ی سه‌رچاوه‌كانی ئاو. له‌مه‌ش زیاتر، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ساڵی ٢٠١٧ه‌وه‌ له‌ دابینكردنی ئاو بۆ زیاتر له‌ دوو ملیۆن ئاواره‌ی ناوخۆیی له‌ عیراق و هه‌روه‌ها بۆ پێنج ملیۆن كه‌سی تر له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ی كه‌ تووشی شه‌ڕ و توندوتیژی بوون به‌رده‌وامه‌. هه‌روه‌ها، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان یارمه‌تی حكومه‌تی ناوخۆییش ده‌دات بۆ باشكردنی سیسته‌می ئاو و ئاوه‌ڕۆ.

ئێمه‌ له‌ باره‌گای سه‌ره‌كیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ به‌غداد،سیسته‌می سۆلار (تیشكی خۆر)بۆ كاره‌با به‌ كار ده‌هێنین و له‌ ٢٠٢٠یشدا رێژه‌ی به‌كارهێنانی وزه‌ له‌ بینایه‌كانماندا بۆ ٥٠٪ داده‌به‌زێت. هه‌مو بینایه‌كان له‌ ٥٠٪ وزه‌ی كه‌متر له‌ بینایه‌ ته‌قلیدییه‌كانی تر به‌كار ده‌هێنن و وزه‌ی بینایه‌كانی ئێستاشمان ٣٠٪ كه‌متره‌ له‌ بینایه‌ ته‌قلیدییه‌كانی تر. ئێمه‌ هه‌روه‌ها ئه‌و عه‌لاگه‌ و پلاستیكانه‌ به‌كار ده‌هێنین كه‌ پێشتر به‌كارهاتوون و دروست كراونه‌تنه‌وه‌ و به‌مه‌ش ٢٥٪ سه‌وزایی دابین ده‌كه‌ین. ئێمه‌ ئاوی به‌كارهاتوو بۆ ئاودان به‌كار ده‌هێنین له‌گه‌ڵ گڵۆپ و سپلیتی كه‌م وزه‌ و به‌درێژایی ساڵیش هه‌ڵمه‌تی وشیاركردنه‌وه‌مان سه‌باره‌ت به‌ كه‌مبه‌كارهێنانی وزه‌ هه‌یه‌. ‌

ئه‌وه‌ش بێ مانایه‌ كه‌ هه‌ندێ كه‌س له‌و باوه‌ڕه‌دا بن كه‌ گوایه‌ رێوشوێنه‌ تاكه‌ كه‌سی و پێكه‌وه‌‌ییه‌كانی ئێمه‌ هیچ گۆڕانكارییه‌ك دروست ناكه‌ن چونكه‌ گه‌وره‌یی گرفت داوا له‌ هه‌ر كامێكمان ده‌كات كه‌ به‌ ئه‌ركی خۆمان هه‌ستین. ده‌ی تۆش هه‌ر له‌ ئه‌مڕۆوه‌ ده‌ست به‌ یارمه‌تیدان بكه‌ بۆ رزگاركردنی رۆژی جیهانیی زه‌ویی دایك بۆ ئه‌وه‌ی بۆ خێزانه‌كه‌ت و نه‌وه‌كانی داهاتوو بیكه‌یته‌ باشترین شوێن.

 

 

زانیاری زیاتر

  • Agency: UNAMI